Di tích Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V
Lý lịch di tích: Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V
LÝ LỊCH DI TÍCH
1. TÊN GỌI DI TÍCH: Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V.
Đền thờ có tên gọi: “Nhà bia tưởng niệm các liệt sĩ tiểu đoàn Đặc công 406 – Quân khu V”. Sau đó, Ban liên lạc cựu chiến binh Tiểu đoàn quyết định thay đổi tên gọi: “Đền thờ 1.500 liệt sĩ Tiểu đoàn 406 Đặc công - Quân khu V”. Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu, đọc lại các tài liệu lịch sử nên tên gọi di tích được điều chỉnh là: “Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V”.
2. ĐỊA ĐIỂM VÀ ĐƯỜNG ĐI ĐẾN DI TÍCH:
Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V tọa lạc tại thôn An Bình, xã Tịnh Đông, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi.
Có thể đi đến di tích bằng xe ô tô, xe gắn máy. Từ trung tâm thành phố Quảng Ngãi đi qua cầu Trà Khúc 1 về hướng Bắc đến vòng xoay đường Nguyễn Văn Linh đến Quốc lộ 1A qua ngã Tư Ga, rẽ trái theo đường QL24B, đi khoảng 8 km là đến địa phận xã Tịnh Đông gặp bia di tích chiến thắng Ba Gia - địa điểm Đồn Ba Gia, rẽ phải vào khu vực căn cứ Gò Cao khoảng 200m là đến được di tích.
3. PHÂN LOẠI DI TÍCH:
Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V thuộc loại hình di tích lịch sử.
4. SỰ KIỆN, NHÂN VẬT LỊCH SỬ, ĐẶC ĐIỂM CỦA DI TÍCH:
4.1. Sự kiện, nhân vật lịch sử liên quan đến di tích:
4.1.1. Bối cảnh lịch sử cách mạng
Sau khi chiến thắng Điện Biên Phủ và Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, đất nước ta tạm thời chia thành hai miền Nam – Bắc. Miền Bắc được hoàn toàn giải phóng tiến lên xây dựng xã hội chủ nghĩa; miền Nam vẫn còn chịu quyền kiểm soát của chính quyền Ngô Đình Diệm dưới sự bảo hộ của đế quốc Mỹ.
Với dã tâm phá vỡ Hiệp định Giơ-ne-vơ, biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới và là căn cứ quân sự nên đế quốc Mỹ trực tiếp tiến hành cuộc chiến tranh xâm lược miền Nam; liên tiếp tổ chức các chiến dịch: “tố cộng, diệt cộng”, ra Luật 10/59 lê máy chém khắp miền Nam để phá hoại cách mạng, sát hại cán bộ, đảng viên. Chúng lập ra các Ấp chiến lược”, “Khu trù mật” để xóa bỏ sự ảnh hưởng của Đảng, của cách mạng đối với quần chúng nhân dân yêu nước.
Tội ác của lính Mỹ -Ngụy đã làm cho nhân dân miền Nam nói chung, Quân khu V nói riêng vô cùng căm phẫn. Nghị quyết thứ 15 của Ban chấp hành Trung ương khóa II (1/1959) nêu rõ: “Con đường cơ bản của cách mạng Việt Nam ở miền Nam là khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân… con đường ấy là sức mạnh của quần chúng nhân dân, kết hợp lực lượng vũ trang để đánh đổ quyền thống trị của đế quốc”.
Trong giai đoạn 1960 – 1965, lính Mỹ - Ngụy đã tiến hành nhiều loại hình chiến tranh xâm lược, như chiến lược: “chiến tranh đặc biệt”, mấu chốt là kế hoạch Stalay-Taylo bình định miền Nam trong vòng 18 tháng, tiếp đến là kế hoạch Giônxơn – M.Namara bình định miền Nam trong vòng 2 năm, lấy việc dồn dân vào ấp chiến lược là quốc sách, là xương sống của chúng.
Chiến thắng Ba Gia, Bình Giã và Đồng Xoài của quân dân miền Nam và quân Khu V là một sự kiện đánh trả của quân và dân ta, giáng cho chúng một đòn chí tử, buộc chúng phải rơi vào sự khủng hoảng của chiến lược. Trước tình thế đó, lính Mỹ - Ngụy đã thay đổi chiến lược chiến tranh, từ chiến lược: “chiến tranh đặc biệt” chuyển sang chiến lược: “chiến tranh cục bộ”, đưa quân Mỹ vào tham gia chiến đấu trực tiếp tại chiến trường miền Nam và phá hoại miền Bắc. Tính đến cuối năm 1965 quân Mỹ có mặt tại miền Nam lên đến 20 vạn tên.
Để chuẩn bị tư tưởng cho bộ đội trực tiếp chiến đấu với các đơn vị quân Mỹ - Ngụy, Bộ Tư lệnh Quân khu V đã phát động phong trào thi đua: “Quyết đánh thắng giặc Mỹ xâm lược” khi chúng vừa đặt chân tới miền Nam. Tại chiến trường Khu V, quân và dân ta đã đánh Mỹ thắng lợi rất giòn giã như diệt một đại đội Mỹ ở huyện Núi Thành, Quảng Nam; đánh tan cuộc hành quân của Mỹ tại Vạn Tường, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, diệt trên 900 tên, phá hủy 22 xe tăng, bắn rơi 13 máy bay… góp phần phá vỡ thế hai gọng kiềm “tiềm diệt và bình định” của đế quốc Mỹ - Ngụy.
Lúc này, nhiệm vụ đặt ra cho các lực lượng Đặc công Quân khu V là không chỉ đánh tiêu diệt, đánh thắng Mỹ - Ngụy khi chúng chiếm đóng, càn quét vùng giải phóng của ta, mà còn phải đánh tiêu diệt, tiêu hao sinh lực địch, phá hủy phương tiện chiến tranh. Cuối năm 1965, Đảng ủy và Bộ tư lệnh Quân khu V giao nhiệm vụ cho các lực lượng Đặc công tập trung đánh vào các căn cứ chi khu quân sự, sân bay, trận địa pháo, các sở chỉ huy, kho tàng của Mỹ - Ngụy. Chính những nhiệm vụ quan trọng cấp thiết đó, lần lược các đơn vị Đặc công, các sư đoàn Bộ binh được thành lập, trong đó có Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V.
4.1.2. Sự ra đời của Tiểu đoàn 406 – Đặc công Quân khu V
Sự hình thành và phát triển của của lực lượng Đặc công Quân khu V và Binh chủng Đặc công Quân đội Nhân dân Việt Nam là niềm vinh dự, từ hào, nhưng cũng là trách nhiệm hết sức nặng nề của toàn bộ chiến sĩ, theo như lời Bác Hồ đã dạy trong ngày thành lập Binh chủng: “Đặc công là công tác đặc biệt, là vinh dự đặc biệt, cần phải cố gắng đặc biệt…”
Ngày 12/3/1967, tại khu vực Ba Nhà (nay là xã Ba Giang), huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi, Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V chính thức được thành lập theo Quyết định của Bộ Tư lệnh Quân khu V. Địa bàn hoạt động của Tiểu đoàn từ Nam Quảng Nam đến Bắc Quảng Ngãi. Lực lượng ban đầu thành lập Tiểu đoàn gồm có Đại đội xung lực (30 và 50), một phần ba cán bộ chỉ huy, thông tin, trinh sát, tham mưu, chính trị, hậu cần, quân y; một Trung đội ĐKZ 57mm của Tiểu đoàn 409 Đặc công giao theo lệnh của Bộ Tham mưu Quân khu. Toàn Tiểu đoàn gồm có 226 đồng chí. Ban chỉ huy ban đầu có đồng chí Tâm phụ trách chung, đồng chí Phạm Hồng Trinh làm Tiểu đoàn phó, đồng chí Nguyễn Trọng Ẩm làm Chính trị viên Phó của Tiểu đoàn.
Hai tháng sau khi thành lập, Tiểu đoàn được Quân khu V bổ sung 2 Đại đội Đặc công và 1 đại đội Hỏa lực gồm có cối 82mm và súng phun lửa. Sau đợt này Tiểu đoàn 406 Đặc công có 3 đại đội xung lực (30,40,50) và đại đội Hỏa lực (60), riêng đại đội 70 chỉ có khung cán bộ, chưa có quân do đồng chí Quắn làm đại đội trưởng. Cuối tháng 5/1967, Quân khu V bổ sung thêm một đại đội tân binh gồm 100 cán bộ, chiến sĩ do trung úy Trần Thọ phụ trách và được biên chế vào đại đội 70. Cuối tháng 6/1967, Tiểu đoàn có 576 cán bộ, chiến sĩ, trong đó có 45 đồng chí là Đảng viên, còn lại là đoàn viên, thanh niên.
4.1.3. Từ trận đầu đánh thắng Mỹ - Ngụy đến những chiến công vang dội
Sau một thời gian huấn luyện và củng cố lực lượng về mọi mặt của Tiểu đoàn, đêm ngày 5/8/1967, Ban chỉ huy Tiểu đoàn quyết định giao cho Đại đội 50 do đồng chí Huỳnh Rừng làm đại đội trưởng trực tiếp chỉ huy, bí mật tập kích tiêu diệt một bộ phận quân Mỹ - Ngụy ở cứ điểm Gò Hội thuộc huyện Đức Phổ mở màn tác chiến sau này cho Tiểu đoàn. Đại đội 50 đã tiêu diệt được 83 lính Mỹ (hầu hết là lính lái trực thăng thuộc sư đoàn không vận số 1; đánh sập 12 lô cốt, 17 nhà ở, phá hủy 1 máy phát điện, 2 giàn ra đa, 1 kho đạn, 1 xe jeep. Chiến thắng Gò Hội của đại đội 50 đã góp phần không nhỏ vào việc làm thất bại cuộc càn quân của sư đoàn kỵ binh không vận số 1 ở lưu vực sông Re, miền Tây Quảng Ngãi. Sau chiến thắng Gò Hội chưa đầy một tháng, Tiểu đoàn 406 - Đặc công đã mở rộng địa bàn tác chiến ra các huyện Tư Nghĩa, Nghĩa Hành, Mộ Đức, Sơn Tịnh, Sơn Hà, Minh Long, Trà Bồng, tiêu biểu nhất là tập kích tiêu diệt một số cơ quan đơn vị đầu não của địch tại thị xã Quảng Ngãi như tỉnh đoàn bảo an, các cơ quan Ngụy quyền… và giải thoát tù binh tại nhà lao Quảng Ngãi.
Tính đến cuối năm 1967, Tiểu đoàn 406 - Đặc công đã đánh 9 trận chiến lớn nhỏ; tiêu diệt 529 tên địch (có 165 lính Mỹ và Nam Triều Tiên), bắt sống 28 tên, phá hủy 20 lô cốt, 20 xe quân sự (có 2 xe M113), 1 kho đạn, 1 khẩu cối 61mm, 1 đại liên, 7 trung liên, 33 súng tiểu liên, 1 máy PRC10. Sau đó Tiểu đoàn đã lui quân về xây dựng hậu cứ ở sông Xa Lung của huyện An Lão, tỉnh Bình Định và huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi để củng cố lực lượng, chuẩn bị tác chiến và tổ chức tuyên dương các đồng chí đã có tinh thần chiến đấu sôi nổi, lập nhiều thành tích.
Tại Hội nghị Bộ Chính trị, Trung ương Đảng vào tháng 12/1967 quyết định tiến hành Tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt trên toàn miền Nam trong xuân Mậu Thân 1968, đưa cuộc chiến chống đế quốc Mỹ - Ngụy đến thắng lợi. Trên quê hương Quảng Ngãi, ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh ra Nghị quyết: “Động viên toàn Đảng, toàn quân và toàn dân trong tỉnh thực hiện nhiệm vụ tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt trên toàn chiến trường bằng ba mũi giáp công tiến lên giành chính quyền về tay nhân dân…”
Vào đêm 28/1/1968, Tiểu đoàn 406 - Đặc công cử đại đội 70 do đồng chí Quắn làm đại đội trưởng chỉ huy tập kích cứ điểm Dãy Thám, tiêu diệt gọn sở chỉ huy tiểu đoàn 4 lữ đoàn 198, đại đội pháo 105mm, đánh thiệt hại nặng 1 đại đội bộ binh, loại khỏi vòng chiến đấu 230 tên, thu 4 súng AR15, 1 M79, đánh sập 25 nhà, 12 lô cốt, 1 trạm ra đa và thu một số tài liệu quan trọng. Đại đội 70 đã được tặng thưởng Huân chương chiến công giải phóng hạng Nhất.
Sau đó, Tiểu đoàn 406 - Đặc công còn được phân công đánh sở chỉ huy sư đoàn 2 Ngụy, tiểu khu Quảng Ngãi. Chỉ sau một thời gian chiến đấu, Tiểu đoàn đã đánh chiếm sở chỉ huy sư đoàn 2 Ngụy ở tiểu khu Quảng Ngãi, loại khỏi vòng chiến đấu 1 đại đội bảo vệ, 1 đại đội biệt kích, bắn cháy 9 xe tăng, 2 máy bay, tập kích nhà máy đèn, đánh sập nhiều lô cốt, nhà ngủ, hầm ngầm.
Trong hai năm (1967 – 1968), Tiểu đoàn đã đánh 36 trận lớn nhỏ, loại khỏi vòng chiến đấu 2.651 tên địch, trong đó có 1.271 lính Mỹ, 1.380 lính Ngụy, bắt sống 96 tên. Diệt gọn 3 đại đội, trong đó có 1 đại đội Mỹ. Đánh thiệt hại và thiệt hại nặng sở chỉ huy sư đoàn 2 Ngụy, tiểu khu Quảng Ngãi; sở chỉ huy trung đoàn 4 Ngụy ở sân bay Quảng Ngãi; 3 tiểu đoàn Mỹ ở Bình Liên và Dãy Thám, 1 tiểu đoàn Ngụy ở thị xã Quảng Ngãi, 1 đại đội Mỹ ở Điểm cao 97 – Sơn Tịnh. Phá hủy 12 khẩu pháo 105mm, 6 xe tăng và thiết giáp, 30 xe GMC, 12 máy bay, 5 kho đạn và nhiên liệu, 2 giàn ra đa, 5 máy phát điện, 1 khẩu ĐKZ 75mm, 1 khẩu cối 106,7mm, 10 trọng đại liên, 63 lô cốt, 97 nhà ngủ, đốt cháy hơn 1 triệu lít xăng và thu 35 súng các loại.
Tiểu đoàn 406 – Đặc công đã được tặng thưởng 1 Huân chương quân công giải phóng hàng Nhì và 3 Huân chương chiến công giải phóng hạng Nhất.
Kể từ khi thành lập năm 1967 đến năm 1975, dưới sự lãnh đạo của Đảng ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu V cùng với sự phối hợp của Đảng bộ và nhân dân tỉnh Quảng Ngãi, Tiểu đoàn 406 - Đặc công đã đánh hơn 270 trận lớn nhỏ. Tiêu diệt và loại khỏi vòng chiến đấu hơn 1 vạn quân Mỹ - Ngụy; tiêu diệt gọn 5 tiểu đoàn (có 2 tiểu đoàn Mỹ); tiêu diệt cụm cứ điểm quận lỵ chi khu quân sự Trà Bồng; chi khu quân sự Giá Vụt; đánh thiệt hại nặng sở chỉ huy trung đoàn 4 và trung đoàn 6 sư đoàn 2 Ngụy; sở chỉ huy trung đoàn 40 sư đoàn 22 Ngụy ở Đệ Đức, xã Hoài Tân (Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định); trận tập kích cứ điểm Nước Mặn huyện Bình Sơn (12/5/1969), Điểm cao 97 (13/9/1969), cuộc tập kích đồi Núi Lách, trận tập kích Núi Dầu (24/4/1971), trận Núi Bé diệt gọn địch (25/4/1971), trận Đồng Năng, xã Tịnh Hà, trận tập kích Núi Nghiêng (4/1/1973); trận tấn công khu biệt kích Ba Tơ, chi khu quân sự Minh Long, Sơn Hà, Trà Bồng…và hàng trăm trận lớn, nhỏ khác.
Tiểu đoàn 406 Đặc công là một trong những đơn vị đầu tiên tiến vào đánh chiếm và giải phóng thị xã Quảng Ngãi góp phần to lớn vào cuộc tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975 thống nhất đất nước. Tiểu đoàn đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà Đảng ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu V giao phó và đã được tặng thưởng 6 Huân chương chiến công hạng Hai, hạng Ba, cùng nhiều huân, huy chương cao quý khác của Đảng và Nhà nước.
Qua 8 năm chiến đấu đầy gian khổ cùng với những chiến công nổi bật nêu trên. Tiểu đoàn 406 – Đặc công đã có trên 1.500 cán bộ, chiến sĩ hi sinh anh dũng, mãi mãi nằm lại trên mảnh đất 3 tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, mà phần lớn không có mộ chí, đây là nỗi đau không nguôi của người thân các cán bộ, chiến sĩ của Tiểu đoàn hiện đang còn sống. Sau một thời gian dài tìm kiếm thông tin, xác định vị trí, Ban liên lạc cựu chiến binh Tiểu đoàn 406 - Đặc công đã thống nhất chọn khu vực căn cứ Gò Cao, thôn An Bình, xã Tịnh Đông, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi để xây dựng đền thờ các anh hùng liệt sĩ của Tiểu đoàn 406. Vì trong những năm chiến tranh đơn vị đã trú quân nhiều lần trong quá trình tác chiến trên địa bàn thuộc thôn An Bình, xã Tịnh Đông. Đặc biệt, sau khi Hiệp định Pari được ký kết năm 1973, đơn vị đã thực hiện nhiệm vụ cắm cờ giành đất tại đây. Đồng thời, cũng là nơi có nhiều chiến sĩ của Tiểu đoàn đang an nghỉ trong khu vực này và mong muốn nơi đây sẽ trở thành ngôi nhà tưởng niệm chung cho các liệt sĩ của Tiểu đoàn. Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 – Đặc công Quân khu V sẽ là điểm hội tụ cho các cựu binh tìm về đốt nén hương tưởng niệm cho đồng đội của mình, cũng là nơi để giáo dục truyền thống đấu tranh cách mạng cho nhân dân địa phương.
4.2. Tổng thuật kết quả nhiên cứu về lịch sử Tiểu đoàn 406 đặc công Quân khu V.
Lịch sử của Tiểu đoàn 406 đặc công Quân khu V được ghi chép khá đầy đủ trong các sách lịch sử của địa phương như: “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi (1930-1975)”, “Quảng Ngãi lịch sử chiến tranh nhân dân 30 năm (1945-1975)”… Đặc biệt là cuốn sách “Lịch sử tiểu đoàn đặc công 406 (1967-1975)” do Nhà xuất bản Quân đội nhân dân ấn hành năm 2004.
Sách Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi (1930-1975) có ghi”….đúng 2 giờ 30 đêm Giao thừa, rạng sáng ngày mùng 1, Tết Mậu Thân các lực lượng vũ trang trong tỉnh đồng loạt nổ sũng vào thị xã, thị trấn và các vùng phụ cận mở mở cho cuộc Tổng tấn công và nổi dây Tết Mậu Thân năm 1968 trên chiến trường Quảng Ngãi. Trong nội thị, Tiểu đoàn đặc công 401 (406) của Quân khu đánh chiếm Bộ tư lệnh Sư đoàn 2 Ngụy, diệt 1 đại đội bảo vệ và một đại đội biệt kích, làm chủ phía đông đặc khu Quảng Ngãi…(tr383)”; “…ở Ba Tơ, được sự phối hợp nhịp nhàng của Lữ đoàn 52, đặc công Quân khu…đã nổ súng bao vây, tiêu diệt địch ở quân lỵ và các cứ điểm xung quanh quân lỵ Ba Tơ, làm thiệt hại Tiểu đoàn 68 của địch. Đến 22 giờ 45 phút ngày 19/8 ta chiếm hoàn toàn quân lỵ Ba Tơ…” (tr473)
Sách Quảng Ngãi lịch sử chiến tranh nhân dân 30 năm (1945-1975) có ghi “…Bộ tư lệnh quân khu mở tiếp chiến dịch thu năm 1969, nhằm tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, chống phá càn quét, gom dân của địch… Chiến dịch mở màn vào đêm 11 rạng ngày 12 tháng 8 năm 1969… Năm ngày sau (17-8) tiểu đoàn đặc công 406 tập kích quận lý Trà Bồng, căn cứ Bạc Hà…”(tr333); “…Ở phía bắc tỉnh, tiểu đoàn 406 tập kích cứ điểm Nước Mặn (Bình Sơn), 95 tên Mỹ thuộc Lữ đoàn 198 bị tiêu diệt. Ta làm chủ căn cứ. Sau chiến thắng Nước Mặn các chiến sỹ 406 cùng với lực lượng vũ trang huyện chặn đánh lực lượng quân ứng cứu… (tr346); “…Từ ngày 15 tháng 9, sau những ngày chiến đấu quyết liệt, Lữ đoàn 52 bộ binh chủ lực và Tiểu đoàn 406 đặc công quân khu đã diệt phần lớn quân địch ở quận lỵ Ba Tơ và các vị trí xung quanh huyện lỵ. Tàn binh địch tháo chạy co cụm ở căn cứ Đá Bàn…” (tr381).
Trong lời nói đầu của sách “Lịch sử tiểu đoàn đặc công 406 (1967-1975)” của Bộ Tư lệnh Quân khu 5 do Nhà xuất bản ấn hành năm 2004 đã khẳng định “Tiểu đoàn Đặc công 406 cơ động quân khu 5 ra đời và trưởng thành trên quê hương Quảng Ngãi giàu truyền thống cách mạng vẻ vang; có các cuộc khởi nghĩa Ba Tơ, Trà Bồng nổi tiếng đã đi vào lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam…
Là một đơn vị được thành lập trong cao trào kháng chiến chống Mỹ cứu nước, tuy còn mới mẻ và có những khó khăn, song từ cán bộ lãnh đạo, chỉ huy các cấp đén chiến sỹ biết khiêm tốn học tập những đơn vị thành laajpn trước, có nhiều thành tích xuất sắc, đồng thời biết nổ lực vươn lên, không ngừng rèn luyên nâng cao bản lĩnh chiến đấu, kỹ, chiến thuật của binh chủng, trình độ tổ chức chỉ huy hiệp đồng tác chiến cho đơn vị. Vì vậy, ngay từ trận đầu ra quân và các trận tiếp theo đều đạt hiệu suất chiến đấu cao, hoàn thành tốt nhiệm vụ của Bộ Tư lệnh Quân khu giao cho…”
4.3. Nhận định của tổ chức, cá nhân lập hồ sơ khoa học di tích về sự kiện, nhân vật lịch sử:
Với những đóng góp to lớn và vai trò quan trọng của Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V nên các sách Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi (1939 – 1975); Lịch sử Đảng bộ huyện Sơn Tịnh (1929 – 1975); Lịch sử Đảng bộ huyện Ba Tơ; Lịch sử Đảng bộ huyện huyện Trà Bồng và nhiều sách lịch sử Đảng bộ ở các xã, huyện khác trong tỉnh đều có ghi chép về những thành tích chiến đấu chống Mỹ - Ngụy của Tiểu đoàn 406 trong thời gian tham gia với các lượng lượng vũ trang và du kích địa phương. Những chiến thắng lịch sử của Tiểu đoàn 406 Đặc công - Quân khu V trước hết là nhờ sự quan tâm lãnh đạo của Thường vụ Đảng ủy và Bộ Tư lệnh Quân khu V, sự giúp đỡ kịp thời của các cơ quan tham mưu, chính trị, hậu cần thuộc Bộ Tư lệnh Quân khu và các cấp chính quyền, đoàn thể các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định tham gia trong cuộc chiến chống Mỹ - Ngụy cho đến ngày toàn thắng.
Thành tích trên của Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V còn nhờ vào sự gắn bó máu thịt, tình yêu thương đùm bọc của nhân dân các dân tộc ở những địa phương mà Tiểu đoàn làm nhiệm vụ. Tiêu biểu là hình ảnh người dân Quảng Ngãi không biết bao đêm ròng thức canh chừng, chờ đón cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn đi làm nhiệm vụ trở về… Những địa danh như: Đèo Liêu, Dương Sạ (Phước Lâm), Dãy Thám (Tam Kỳ), Nước Mặn, Bình Liên (Bình Sơn), núi Đất, núi Dầu (Sơn Tịnh), Bãi Màu (Sơn Tây), Đá Bàn (Ba Tơ), Đệ Đức (Hoài Nhơn)… sẽ mãi mãi là niềm tự hào của bao cán bộ, chiến sĩ và tất cả những địa danh ấy thân quen như chính quê hương của các chiến sĩ vậy.
Tám năm xây dựng, trưởng thành và chiến đấu giành nhiều thắng lợi trên các chiến trường cho đến ngày thống nhất đất nước, Tiểu đoàn đã có hơn 1.500 cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh, nhưng cũng có rất nhiều đồng chí khi rời quân ngũ trở về với cuộc sống đời thường vẫn còn mang trong mình chất độc hóa học và nhiều thương tật. Thấm thía nỗi đau ấy, trong những năm qua, các cựu binh đã đứng ra thành lập Ban liên lạc, kêu gọi đóng góp quỹ xây dựng nên Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V, nhằm để tưởng niệm các đồng đội của mình đã mất. Ngày nay, di tích không chỉ là biểu tượng tinh thần dân tộc với khát vọng hòa bình, mà còn là một cơ sở văn hóa tâm linh để các cựu binh, cũng như nhân dân tề tựu về thắp nén tâm hương tri ân tưởng niệm, ôn lại truyền thống đấu tranh cách mạng và giáo dục các thế hệ trẻ hôm nay chung sức gìn giữ hòa bình dân tộc, xứng tầm là di tích lịch sử cấp tỉnh để bảo tồn và phát huy giá trị.
5. SINH HOẠT VĂN HÓA, TÍN NGƯỠNG LIÊN QUAN ĐẾN DI TÍCH:
Hàng năm, vào ngày 27/7 nhân kỷ niệm các thương binh, liệt sỹ, tại Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V, chính quyền và nhân dân xã Tịnh Đông, huyện Sơn Tịnh, tỉnh Quảng Ngãi phối hợp cùng Ban liên lạc cựu chiến binh Tiểu đoàn 406 – Đặc công Quân khu V tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh năm xưa. Ngày lễ tưởng niệm là ngày nhắc nhỡ cho bao thế hệ trẻ về những đau thương trong cuôc chiến tranh chống Mỹ - Ngụy của Tiểu đoàn, của nhân dân Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định và khu V anh hùng.
Di tích Đền thờ liệt sỹ tiểu đoàn 406 là nơi tưởng niệm các anh hùng liejt sỹ đã hy sinh của Tiểu đoàn, vừa thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn, đáp ứng nguyện vọng của các cán bộ chiến sỹ và thân nhân của các anh hùng liệt sỹ đã hy sinh, góp phần quan trọng trong công tác giáo dục truyền thống yêu nước và cách mạng cho nhân dân và thế hệ trẻ tại địa phương. Ngoài ra, di tích Đền thờ còn là nơi hộ tụ, tìm về nguồn của cán bộ chiến sỹ Tiểu đoàn hiện còn sống và thân nhân gia đình liệt sỹ của Tiểu đoàn đang sinh sống trên khắp mọi miền của Tổ quốc tìm về nhân các ngày truyền thống của Tiểu đoàn, ngày thương binh liệt sỹ và các ngày lễ kỷ niệm của đất nước và địa phương.
6. KHẢO TẢ DI TÍCH:
Đền thờ Liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V xây dựng trên nền đất có diện tích 500m2, phía Đông là đất lâm nghiệp, phía Tây giáp đường sắt, phía Nam giáp Thửa đất số 183, phía Bắc giáp đường liên thôn nội bộ. Toàn bộ di tích được xây dựng tường rào, cổng ngõ bao quanh bằng chất liệu gạch, xi măng, vôi vữa, sơn nước. Phía trước đền thờ là cổng tam quan với hai lối đi phụ và lối đi chính giữa, lối này có hai trụ đắp nổi đôi câu đối: “Trời Khu năm những anh hùng trung với nước/ Đất Quảng Ngãi vĩnh tạt bao liệt sĩ hiếu vì dân”. Đi qua cổng tam quan là khoảnh sân rộng có lát gạch nung, ở giữa là lư hương cao 0,5m sơn son màu vàng, đi tiếp qua bậc tam cấp là bước vào chánh điện của đền thờ chính, hai bên lối vào có câu đối: “Nghĩa anh em ngày âm giới chia xa/ Tình đồng đội phút trần ai ly biệt”.
Đền thờ xây dựng theo kiểu kiến trúc hình chữ Nhất với ba gian thờ. Toàn bộ đền thờ đều được làm bằng gạch, xi măng, cốt thép, mái đúc ốp ngói âm dương. Nội thất đền thờ chính phía trên treo bức hoành phi ghi dòng chữ: “Đền thờ 1.500 liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V”, phía trước hai cột chính giữa của bàn thờ là bao lam khắc gỗ đề tài mai điểu, trúc tước, hai bên bàn thờ là đôi chim hạc sơn son thếp vàng. Bên trên bàn thờ chính đặt lư hương, chân đèn, bình hoa, ngai gỗ chạm hình rồng và di ảnh của một số cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V. Hai bên bàn thờ chính là bàn thờ vọng, đặc biệt nhất là 10 tấm bia đá hoa cương khắc chìm tên tuổi, quê quán của 1.500 liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V. Diện tích mặt bằng thờ tự của đền thờ không được rộng rãi khang trang so với công lao to lớn các anh hùng liệt sĩ nên các cấp cần quan tâm phát huy giá trị.
7. SƠ ĐỒ PHÂN BỐ DI VẬT, CỔ VẬT, BẢO VẬT QUỐC GIA THUỘC DI TÍCH:
Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn Đặc công 406 – Quân khu V có 12 tấm bia đá hoa cương khắc tên 1.500 liệt sĩ ốp trên tường; 05 di ảnh; 02 chim hạc đứng trên lưng rùa bằng gỗ; 02 bộ bát bửu bằng gỗ; 01 long ngai bằng gỗ; 01 bộ chân đèn, lư hương bằng đồng; bình hoa sen bằng gỗ; 01 độc bình bằng gốm.
Tất cả các di vật được thờ tại gian thờ chính của đền thờ đều do người thân các liệt sĩ phụng cúng; không phải là cổ vật, bảo vật quốc gia được quy định tại khoản 6, 7 Điều 4 của Luật di sản văn hóa.
8. GIÁ TRỊ LỊCH SỬ, VĂN HÓA, KHOA HỌC, THẨM MỸ CỦA DI TÍCH:
Tiểu đoàn 406 – Đặc công Quân khu V được thành lập, trưởng thành và chiến đấu là phù hợp với hoàn cảnh đất nước, gắn liền với lịch sử đấu tranh cách mạng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ - Ngụy giành độc lập cho dân tộc, thống nhất đất nước.
Di tích có giá trị lịch sử ghi dấu về sự trưởng thành lớn mạnh của lực lượng Đặc công - Binh chủng Quân đội Nhân dân Việt Nam, trong đó có Tiểu đoàn 406 – Đặc công Quân khu V. Dưới sự lãnh đạo của Khu ủy, Đảng ủy và Bộ tư lệnh Quân khu V, Tiểu đoàn đã lập nhiều chiến công vang dội gắn liền với chiến thắng vang dội của quân dân Quảng Ngãi như: tiêu diệt cứ điểm Đá Bàn, Chi khu quân sự Giá Vụt (Ba Tơ), Chi khu quân sư Trà Bồng, Sơn Hà, Cứ điểm Nước Mặn (Bình Sơn), trận tập kích điểm cao 97 (Sơn Tịnh), đánh chiếm Sở chỉ huy Sư 2 Ngụy và tiểu khu Quảng Ngãi, đánh chiếm thị xã Quảng Ngãi trong năm 1975… góp phần quan trọng vào sự nghiệp cách mạng giải phóng miền Nam thống nhất đất nước, thực hiện trọn vẹn di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh là: “Đánh cho Mỹ cút, đánh cho Ngụy nhào”.
Di tích có giá trị khoa học nghệ thuật quân sự. Đó là trí tuệ, mưu lược, thành thạo địa hình, có địa đồ, kế hoạch cho từng trận đánh, từng cuộc tập kích, có phân tích tương quan lực lượng giữa địch và ta nên khi tác chiến đã giành thắng lợi trọn vẹn, hoặc làm thiệt hại nặng cho kẻ thù. Điển hình là những trận đánh vào lữ đoàn 198 sư đoàn American, sư đoàn 2 Ngụy, tiểu khu Quảng Ngãi, trung đoàn 4 sư đoàn 22 Ngụy chi khu quân sự Minh Long… buộc địch phải chịu thất bại hoàn toàn trước tinh thần chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V.
Một điểm nổi bật nữa là nghệ thuật đánh địch của Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V là từ đánh độc lập từng mũi, từng đại đội, sau nâng lên hiệp đồng đánh nhiều mũi, nhiều đại đội, hiệp đồng Tiểu đoàn với hai đến ba cánh quân, hai đến ba hướng tiến công trong cùng một trận đánh, trong cùng một đêm. Tiêu biểu cho cách đánh này là trận tập kích cụm cứ điểm chi khu quân sự quận lỵ Trà Bồng (9/1970), chi khu Giá Vụt (9/1974)…
Di tích Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V có giá trị giáo dục lịch sử truyền thống cách mạng cho nhân dân về tinh thần đấu tranh bảo vệ hòa bình, độc lập dân tộc; giáo dục về lòng yêu nước, yêu quê hương và lòng biết ơn các chiến sĩ Tiểu đoàn đã chiến đấu anh dũng hy sinh để giành từng tất đất cho đến ngày độc lập, thống nhất đất nước.
9. THỰC TRẠNG BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH:
Hiện nay, di tích Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V được Ban liên lạc cựu chiến binh Tiểu đoàn Đặc công 406 giao cho UBND xã Tịnh Đông trực tiếp quản lý và phối hợp với Phòng Văn hóa và Thông tin; UBND huyện Sơn Tịnh để phát huy giá trị phục vụ công tác giáo dục lịch sử cách mạng ở địa phương.
Hàng năm, vào ngày kỷ niệm thương binh, liệt sĩ (27/7), ngày kỷ niệm thành lập Tiểu đoàn, thì các tổ chức, đoàn thể của UBND các xã, huyện, thị trấn, cơ sở giáo dục, các cựu chiến binh tề tựu về dâng hương tưởng niệm, tri ân các anh hùng liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V, đây là việc làm hết sức nhân văn, có ý nghĩa, thể hiện lòng biết ơn sau sắc đối với các anh hùng liệt sĩ của Tiểu đoàn.
10. PHƯƠNG HƯỚNG BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH:
Để phát huy giá trị lịch sử di tích Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V cần tập trung vào những nhiệm vụ như sau:
1. Xây dựng bảng chỉ dẫn di tích để thuyết minh, giới thiệu lịch sử hình hành và quá trình chiến đấu của Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V cho khách tham quan trong và ngoài tỉnh khi đến tham quan di tích.
2. Quy hoạch, mở rộng khuôn viên di tích để tạo không gian rộng rãi cho đền thờ. Tiếp tục huy động các nguồn lực của nhà nước và các nhà hảo tâm đầu tư xây dựng công trình Nhà trưng bày kỷ vật các liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V tại di tích. Cải tạo cảnh quan xung quanh kết hợp trồng thảm cỏ, hoa và cây cảnh, tạo không gian xanh đẹp để khách đến thăm viếng có nơi dừng chân lâu hơn.
3. UBND huyện Sơn Tịnh chỉ đạo Phòng Văn hóa Thông tin huyện; Phòng Giáo dục và Đào tạo; Huyện đoàn; UBND xã Tịnh Đông phối hợp xây dựng các chương trình tại di tích như:
+ Chương trình: “Nhà trường nhận và chăm sóc các di tích trên địa bàn huyện Sơn Tịnh” trong đó có di tích Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V, gắn với các hoạt động như chăm sóc sân vườn, chăm sóc cây xanh tại di tích.
+ Chương trình: “Nhà trường giáo dục lịch sử cách mạng địa phương tại điểm di tích” của xã.
+ Tổ chức cho các em học sinh, đoàn viên, thanh niên thăm viếng các di tích và viết bài cảm nhận về các sự kiện lịch sử, các trận đánh của Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V.
+ Tổ chức tuyên truyền trên các phương tiện truyền thông để giáo dục lịch sử di tích góp phần nâng giáo dục tinh thần yêu nước, phát huy truyền thống đấu tranh cách mạng bảo vệ quê hương.
11. KẾT LUẬN:
Qua nghiên cứu tư liệu về lịch sử Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V, căn cứ tiêu chí xây dựng hồ sơ khoa học di tích để trình UBND tỉnh xếp hạng di tích cấp tỉnh thì di tích Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V, xã Tịnh Đông, huyện Sơn Tịnh cần xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh.
Việc xếp hạng di tích cấp tỉnh Đền thờ liệt sĩ Tiểu đoàn 406 - Đặc công Quân khu V tại xã Tịnh Đông, huyện Sơn Tịnh là việc làm có ý nghĩa, nhằm bảo vệ di tích, tri ân các anh hùng liệt sĩ và góp phần giáo dục truyền thống đấu tranh cách mạng của lực lượng Quân đội Nhân dân Việt Nam, qua đó nêu cao tinh thần yêu quê hương đất nước, yêu chuộng hòa bình cho các thế hệ mai sau./.
12. TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi, Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi (1930-1975), Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật. Năm 2019.
2. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh. Quảng Ngãi Lịch sử chiến tranh nhân dân 30 năm (1945 – 1975). Nxb tổng hợp Nghĩa Bình. Năm 1988.
3. Ban chấp hành Đảng bộ huyện Sơn Tịnh, Lịch sử Đảng bộ huyện Sơn Tịnh (1929 – 1975), Nxb Chính trị Quốc gia. Năm 2004.
4. Bộ Tư lệnh quân khu 5. Lịch sử tiểu đoàn đặc công 406 (1967-1975). Nxb Quân đội nhân dân. Năm 2004.
5. Lịch sử di tích Đền thờ Liệt sĩ Tiểu đoàn 406 – Đặc công Quân khu V (Tài liệu lưu hành nội bộ của Ban liên lạc cựu chiến binh Đặc công – Biệt động).
Sơn Tịnh, ngày tháng 12 năm 2021.
